На денешен ден пред 237 години, на 26 август 1789 година, Националното собрание на Франција ја усвоило Декларацијата за правата на човекот и граѓанинот, еден од најзначајните политички и правни документи создадени во текот на Француската револуција и еден од темелите на современото сфаќање на човековите права, слободата и еднаквоста.
Декларацијата ја напишал маркизот де Лафајет со помош на американскиот адвокат Томас Џеферсон. Џеферсон ги вклучил идеите од Декларацијата за независност, која ја напишал во Соединетите Американски Држави во 1776 година. Конечната верзија ја уредил францускиот теоретичар и свештеник Абе Сиејес, кој се фокусирал на човековите права и слободи.
Декларацијата е донесена во период на длабоки политички и општествени промени во Франција. Нејзиното создавање било под силно влијание на идеите на просветителството, а инспирација претставувале и американската Декларација за независност од 1776 година и идеите за природните права на човекот.
Националното собрание расправало за текстот и ги усвојувало неговите членови во периодот од 20 до 26 август 1789 година. Конечно, на 26 август била усвоена Декларацијата, која содржи преамбула и 17 членови.
Во неа се прокламираат слободата, сопственоста, безбедноста и правото на отпор против угнетувањето како природни и неотуѓиви права на човекот. Истовремено, Декларацијата ги афирмира еднаквоста на граѓаните пред законот, народниот суверенитет, слободата на мислата и изразувањето и принципот на поделба на власта.
Еден од нејзините најзначајни принципи е содржан уште во првиот член, според кој луѓето се раѓаат и остануваат слободни и еднакви во правата. Ова претставувало суштински политички и правен пресврт во однос на дотогашниот општествен поредок заснован на сталешки привилегии и наследни разлики.
Декларацијата утврдува и дека законот е израз на општата волја и дека сите граѓани се еднакви пред него. Таа го поставува и принципот на учество на граѓаните во создавањето на законите, директно или преку нивни претставници.
Особено значаен е принципот на презумпција на невиност. Според Декларацијата, секој човек се смета за невин сè додека не биде прогласен за виновен, со што се поставува важен темел на современото кривично и процесно право.
Во членот 11 се афирмира слободата на мислењето и неговото изразување. Слободата на комуникација на мислите и мислењата е прогласена за едно од највредните човекови права, што подоцна ќе стане еден од темелите на современите слободи на говорот и печатот.
Декларацијата го поставува и принципот на одговорност на јавната власт. Општеството има право да бара отчет од секој јавен службеник за неговото работење. Во членот 16, пак, се утврдува дека уставниот поредок е неразделно поврзан со гарантирањето на правата и со поделбата на власта.
Иако била усвоена на 26 август, Декларацијата подоцна била оспорувана од кралот Луј XVI. По неговото прифаќање, таа станала преамбула на францускиот Устав од 1791 година.
Влијанието на Декларацијата, сепак, не останало ограничено на Франција. Нејзините идеи за слобода, еднаквост, народен суверенитет и ограничување на државната власт имале силно влијание врз развојот на политичката и правната мисла во Европа и пошироко. Нејзиното наследство се препознава и во подоцнежниот развој на меѓународното право за човековите права, вклучително и во Универзалната декларација за човековите права од 1948 година и Европската конвенција за човекови права од 1950 година.
Сепак, историскиот контекст во кој е создадена покажува и одредени противречности. Иако Декларацијата зборува за универзални права, во времето на Француската револуција жените немале еднакви политички права со мажите, а политичкото учество било ограничено и според имотниот статус. Прашањето за правата на населението во француските колонии, особено на поробените луѓе, исто така останало еден од големите парадокси на револуционерната епоха.
Токму затоа, наследството на Декларацијата не се состои само во она што било постигнато во 1789 година, туку и во идеите кои подоцна продолжиле да бидат основа за борбата за проширување и универзализирање на човековите права.
26 август 1789 година останува еден од клучните датуми во развојот на современата политичка и правна мисла. Со Декларацијата, слободата и еднаквоста биле поставени како принципи што треба да ја ограничуваат произволната власт и да ја штитат положбата на поединецот.
Повеќе од два века подоцна, Декларацијата за правата на човекот и граѓанинот останува симбол на историскиот процес во кој правата на човекот започнале да се поставуваат во самиот центар на политичкиот поредок – како основа на слободното општество, владеењето на правото и современата демократија.
