Суверенитетот прогласен на референдумот во 1991 година беше само половина од битката за државност. Во современиот меѓународен поредок, независноста без меѓународно признание е нецелосна. За да опстане една нова, млада држава на геополитичката сцена, таа мора да стане забележана, признаена и интегрирана. За Македонија, тој пат не беше едноставен административен процес, туку тридецениска интензивна дипломатска борба за потврдување на сопствениот меѓународен субјективитет преку мултилатералните организации.
ООН: Условен влез, но со рамноправен глас (1993)
Првиот чекор на глобалната сцена се случи во април 1993 година. Советот за безбедност на ОН, со Резолуцијата 817 од 7 април 1993 година, му препорача на Генералното собрание да ја прими Македонија, што официјално се случи еден ден подоцна, на 8 април 1993 година, кога земјата стана 181-та членка на Организацијата на Обединетите Нации (ООН).
Сепак, овој историски момент донесе преседан каков што не е забележан во историјата на ОН:
Привремената референца: Државата беше примена под привременото име „ПЈРМ” поради спорот наметнат од Грција.
Симболиката пред Ист Ривер: На почетокот, поради притисоците, знамето на земјата не се вееше пред седиштето во Њујорк, а името на земјата беше запишано под буквата „Т” (The former Yugoslav Republic of…).
И покрај сите овие пречки и понижувачки условувања, зачленувањето во ООН го регулираше остварувањето на суверенитетот врз целата територија и ѝ ги отвори вратите на државата во сите други меѓународни форуми.
Советот на Европа и ОБСЕ: Закотвување во демократските вредности
Веднаш по ООН, фокусот се префрли на европските вредности и безбедноста:
Советот на Европа (1995): Приемот во Стразбур значеше прифаќање на ЕКЧП (Европската конвенција за човекови права) и пристап до Европскиот суд за човекови права, со што македонските граѓани добија дополнителен механизам за заштита на своите слободи.
ОБСЕ (1995): Членството во Организацијата за безбедност и соработка во Европа (ОБСЕ) беше значајно за стабилизација на земјатат.
НАТО: Од траумата во Букурешт (2008) до полноправното членство (2020)
Патот кон Организацијата на Северноатлантскиот договор (НАТО) претставува сериозно поглавје во македонската дипломатија.
Анатомија на ветото во Букурешт (2008)
Априлскиот Самит на НАТО во Букурешт во 2008 година требаше да биде историска круна на македонските евроатлантски аспирации. Македонија, заедно со Хрватска и Албанија (преку Јадранската повелба), целосно ги имаше исполнето сите критериуми: од сеопфатни реформи во одбранбениот сектор до активни, исклучително ценети мисии во Ирак и Авганистан рамноправно со сојузниците.
Сепак, она што требаше да биде рутинска формалност се претвори во големо разочарување:
Кршење на Времената спогодба: И покрај тоа што Членот 11 од Времената спогодба од 1995 година експлицитно ја обврзуваше Грција да не го блокира зачленувањето на Македонија во меѓународни организации под привремената референца, Атина стави вето.
Декларацијата од Букурешт: За да се избегне јавен раскол во Алијансата, НАТО усвои формулација во Декларација според која поканата за Македонија беше условена со „заемно прифатливо решение за прашањето за името”.
Геополитички шок: Оваа блокада предизвика длабока фрустрација во земјата и резултираше со внатрешна политичка поларизација.
Промена на името и влезот во НАТО
Блокадата траеше цела деценија сè до постигнувањето на Договорот од Преспа во јуни 2018 година. Со Договорот се бараа уставни измени и промена на уставното име.
Деблокадата дојде со брзина на светлината. По ратификацијата на пристапниот протокол во сите 29 парламенти на земјите-членки, на 27 март 2020 година, Македонија официјално стана 30-та полноправна членка на НАТО.
Правната битка пред Меѓународниот суд на правдата во Хаг (2008–2011)
Дипломатската реакција на македонската држава по блокадата во Букурешт не остана само на вербални протести. Македонија се одлучи за потег што се смета за еден од најхрабрите правно-дипломатски чекори во современите меѓународни односи — користење на највисокиот правен орган на Обединетите Нации.
Покренување на тужбата (2008)
Во ноември 2008 година, Македонија поднесе тужба против Грција пред Меѓународниот суд на правдата (ICJ) во Хаг, обвинувајќи ја Атина за директно кршење на членот 11, став 1 од Времената спогодба од 13 септември 1995 година.
Македонскиот правен тим, поддржан од врвни светски експерти за меѓународно право, детално аргументираше дека Грција неоправдано ја искористила својата позиција во НАТО за да изврши блокада поради прашањето за името.
Триумфот во Хаг (5 декември 2011 година)
По три години на писмени поднесоци и усни расправи, главниот судски орган на ООН донесе историска пресуда во корист на Македонија со убедливо мнозинство од 15 гласа „за” и само 1 „против”:
Утврдена повреда: Судот пресуди дека Грција го прекршила меѓународното право и својата правна обврска од Времената спогодба со тоа што се спротивставила на приемот на Македонија во НАТО на Самитот во Букурешт.
Одбивање на грчките аргументи: Судот целосно ги отфрли тврдењата на Атина дека прекршувањето било „реакција” на македонски повреди на Спогодбата (како што беа аргументите за споменици, симболи или уставни одредби).
Оваа пресуда претставуваше една од најголемите морални, дипломатски и правни победи во историјата на независна Македонија. Иако Меѓународниот суд на правдата ги нема директните механизми за извршување на своите одлуки врз организации како НАТО (поради принципот на консензус), пресудата трајно го запиша македонскиот кредибилитет во меѓународното право и докажа дека македонската дипломатска борба се водела врз принципите на правдата.
Европска Унија: Најдолгата и најтешката битка
Европската Унија останува најдолгиот и сè уште незавршен маратон во кој Македонија трча без видлив крај веќе три децении.
Година и настан
Повеќе од деценија и половина, земјата беше во заложништво на билатерални спорови — прво со Грција, а подоцна и со Бугарија. Денес, и покрај отворениот пристапен процес и завршениот скрининг процес, патот кон полноправно членство бара дополнителни уставни измени.
Финансиска и економска интеграција: ММФ, Светска банка и СТО
Паралелно со политичката борба, се одвиваше и процесот на интеграција во глобалните економски текови:
ММФ и Светска банка (1993): Членството овозможи макроекономска стабилност, поддршка за денарот во критичните 90-ти години и финансирање на клучни инфраструктурни и развојни проекти.
Светска трговска организација – СТО (2003): По долгогодишни комплексни преговори, со влезот во СТО, Македонија се позиционираше како отворена пазарна економија, што беше важен замаец за странските директни инвестиции и извозниот капацитет.
Регионално поврзување, специјализирани агенции и „мека” дипломатија
Покрај глобалните центри на моќ, македонскиот дипломатски субјективитет постојано се градеше преку регионалните сојузи, специјализираните тела и промоцијата на меката моќ:
Регионални иницијативи (Берлински процес, CEFTA, RCC, Отворен Балкан): Преку Берлинскиот процес и соработката во Западен Балкан, македонската дипломатија ги потврди своите капацитети за добрососедство, економска интеграција, укинување на роамингот и олеснување на протокот на луѓе и капитал пред пристапувањето во ЕУ.
УНЕСКО и хуманитарниот кредибилитет (UNICEF, UNHCR): Членството во УНЕСКО од 1993 година постави дипломатски штит над културното и природното наследство на охридскиот регион.
Во исто време, блиската соработка со хуманитарните агенции на ООН за време на бегалската криза во 1999 година (згрижувањето над 360.000 бегалци од Косово) и мигрантската криза во 2015/2016 година, ја позиционираше земјата како клучен, солидарен и одговорен хуманитарен фактор во регионот.
Франкофонија (OIF): Станувањето полноправна членка на Меѓународната организација на Франкофонијата во 2006 година ѝ отвори на Македонија дополнителен канал за мека дипломатија, културна размена и градење односи со франкофонскиот свет, особено со држави од Африка, Азија и Европа.
Што значат овие членства 35 години подоцна?
Три и пол децении од осамостојувањето, македонската дипломатска борба низ мултилатерализмот покажа дека за мали држави, меѓународните организации се еден од најважните штитови и рамноправна платформа за разговор со големите сили. Македонија денес не е истата земја од 1991 година.
