Живееме во општество кое постојано нè уверува дека сме автентични и слободни поединци, додека истовремено правиме исти работи и се обидуваме да оствариме многу слични животни цели кои, најчесто, самите не сме ни ги осмислиле. Декларативно промовираме вредности кои воопшто не сме ги ни потврдиле со сопственото животно искуство, а под слободен човек го подразбираме оној што нема никакви ограничувања, додека всушност слободен е оној што разбира на што се согласува, зошто го прави тоа и какви се последиците од неговите одлуки.
И додека потрошувачкиот менталитет кој сме го пренесле во сите полиња на животот направил да живееме под еден вид тиранија на среќата и да веруваме дека само уште ова ни фали за среќа или дека само уште она ни фали за вистинска љубов, животот поминува во чекање конечно да се случи нешто после кое ќе бидеме задоволни, а во меѓувреме го губиме токму она што би можело да му даде смисла на животот.
За личноста и слободата, наспроти се што не поробува во денешницата, за среќата и нејзиното дефинирање во современото живеење, за љубовта и како го избираме партнерот, за родителството и воспитувањето во современиот свет, зборува познатиот српски филозоф и психотерапевт, Милан Дамјанац, автор на книгите “Само уште ова ти фали за среќа” и “Само уште ова ти фали за љубов”.
Дамјанац е магистер по филозофија и социјална работа, сертифициран конструктивистички и егзистенцијалистички психотерапевт, кој од 2015 година се занимава со психотерапија. За него се вели дека неговите ставови се доста критички насочени кон влијанието на општеството и истрошените општествени системи врз менталното здравје на поединците.
Разговорот го почнавме со темата за слободата, наспроти се што ја поробува личноста во денешно време.
Колку ни е важно во денешно време да се докажеме дека сме слободни личности, а колку всушност живееме поробени од се и сешто?
– Сметам дека проблемот е во тоа што слободата почнавме да ја поистоветуваме со можноста да го правиме она што го сакаме, а скоро целосно забораваме да се запрашаме од каде всушност произлегуваат нашите желби. Живееме во општество кое постојано нè уверува дека сме посебни, автентични и слободни поединци, додека истовремено јадеме иста храна, купуваме исти производи, летуваме на исти места и се обидуваме да оствариме многу слични животни цели кои, најчесто, самите не сме ни ги осмислиле. Погледнете ги само социјалните мрежи. Секој сака да биде автентичен, но на начин што ќе биде потврден од другите, па така, нашата наводна слобода се претвора во постојано докажување пред публиката дека живееме онака како што треба. Истото се случува и на работа, во љубовните врски и во родителството.
Еден човек може да верува дека се жртвува за семејството, додека всушност тој не смее да каже „не“ од страв да не почувствува вина; исто како што може да верува дека е слободен бидејќи никому ништо не должи, а всушност е целосно зависен од одобрувањето на другите. Затоа ми се чини дека слободата е многу понепријатна отколку што сме подготвени да признаеме, бидејќи таа подразбира преиспитување на сопствените желби, прифаќање дека некои од нив всушност не се наши, како и преземање одговорност за животот што го избираме – дури и кога на луѓето околу нас тој избор не им се допаѓа. Слободен човек не е оној што нема никакви ограничувања, туку оној што разбира на што се согласува, зошто го прави тоа и какви се последиците од неговите одлуки.
Колку сме спремни да се жртвуваме за вредности во кои веруваме, или на мал отпор потклекнуваме и колку е тоа здраво за една личност?
– Вредностите за кои не плаќаш ништо, главно, не се вредности што се подложени на некоја посериозна проверка. Лесно е да се зборува за искреност кога имаме корист од неа, за слобода кога никој не нè спречува да го правиме она што го сакаме, или за љубов кога другата личност ги исполнува нашите очекувања. Дури тогаш кога ќе се појави можноста да изгубиме нешто поради сопствените убедувања, можеме да видиме колку навистина сме подготвени да го живееме она што го проповедаме. Кјеркегор е особено интересен во овој поглед, особено кога ја разгледува подготвеноста на човекот да преземе ризик за она што му дава смисла на неговиот живот, дури и тогаш кога заедницата не го разбира.
Меѓутоа денес сме научени дека непријатноста е знак оти нешто не е во ред, па секој сериозен конфликт со околината се доживува како проблем што треба што поскоро да се отстрани. Така добиваме луѓе кои сакаат да бидат слободни, но истовремено да имаат поддршка од сите; кои сакаат да бидат поинакви, но без притоа да ја изгубат наклонетоста на другите и кои сакаат да живеат според сопствените вредности, сè додека тие вредности не побараат носење некоја вистинска одлука. Се разбира, жртвувањето само по себе не е доблест. Човек може да си го уништи животот служејќи им на погрешни идеали или обидувајќи се на сите да им докаже колку е пожртвуван. Затоа е неопходно да ги разликуваме вредностите за кои сме размислувале и кои свесно сме ги избрале, од оние што сме ги наследиле, а никогаш не сме ги преиспитале. Психолошки е поздраво да можеме да поднесеме одредена непријатност заради нешто што го сметаме за вредно, но истовремено да бидеме подготвени да ги преиспитаме и сопствените убедувања кога ќе се покаже дека тие се неодржливи.
Што е тоа среќа денес; како ја поимаме и доживуваме, а како ја доживуваа луѓето порано?
– Денес живееме под еден вид тиранија на среќата. Постојано ни се вели дека мораме да бидеме среќни, дека тоа е целта на животот и дека постои одредена комбинација од работа, пари, изглед, патувања и односи со другите, која конечно ќе ни овозможи да се чувствуваме добро. Проблемот е во тоа што среќата – во смислата во која најчесто ја претставува современата култура – претставува чувство, а чувствата по својата природа се минливи; затоа, идејата за постојана среќа е осудена на неуспех. Потрошувачкото општество одлично профитира од овој неуспех, бидејќи постојано ви нуди нешто ново што наводно ви недостасува, а штом ќе го купите и ќе помине краткотрајното задоволство, се јавува нова потреба и нова причина за незадоволство. Во различни историски и филозофски традиции, среќата немала исто значење.
За Аристотел, на пример, еудајмонијата (благосостојбата) не се сведува на пријатно чувство, туку подразбира живот во согласност со доблестите и остварување на човечките способности, додека религиозните традиции честопати го поврзувале добриот живот со морални должности, со односот кон заедницата или некаква идеја за духовно исполнување. Луѓето во минатото не биле посреќни само затоа што имале поинакви вредности, ниту пак треба да ги романтизираме старите времиња, но денес среќата во голема мера е претворена во производ што треба постојано да го стекнуваме. И така, животот поминува во чекање конечно да се случи нешто после кое ќе бидеме задоволни, а во меѓувреме го губиме токму она што би можело да му даде смисла на животот.
“Сите сакаме минимално да дадеме, а максимално да земеме” ќе забележите во едно од вашите излагања. Зошто е тоа така?
– Бидејќи ја пренесовме пазарната логика во речиси сите човечки односи. Потрошувачкото општество нè учи дека успешен е оној што добива најмногу за најмала цена, а кога тој принцип ќе стане општа животна вредност, почнуваме да го применуваме и таму каде што не му е местото. Во партнерските односи, сакаме некој што ќе нè разбира, ќе нè поддржува, ќе ги задоволува нашите потреби и ќе ги прифаќа сите наши недостатоци, но самите не сме секогаш подготвени да му го понудиме истото на другиот. На работа, сакаме признание и успех без притоа да ризикуваме да ни се случи неуспех или да мораме да поднесеме критика. Дури и кога зборуваме за грижа за себе, понекогаш под тоа подразбираме дека другите треба да ги почитуваат нашите граници, додека пак, границите на другите ги доживуваме како неправедно ограничување на нашата сопствена слобода. Ова е последица на еден поширок проблем: сè почесто ги гледаме другите луѓе низ призмата на она што тие можат да ни го пружат, додека сè помалку размислуваме за тоа што ние правиме за нив и каков однос всушност сакаме да изградиме. Се разбира, никој не треба постојано да дава, а за возврат да не добива ништо – бидејќи таквите односи се претвораат во експлоатација – но блискоста и пријателството не можат да опстојат ако постојано се пресметува кој колку добил. Штом другата личност ќе стане средство за задоволување на нашите потреби, таа постепено престанува да биде човек со кого го делиме животот и станува нешто што го вреднуваме според моменталната корист.
Доаѓате до заклучок – поважна од среќата е смислата. Зошто е тоа така?
– Човек може да води исполнет живот дури и кога не е среќен; тој може да доживее многу моменти на задоволство, а истовремено да го доживува сопствениот живот како празен. Замислете родител кој бдее ноќе покрај болно дете, човек кој се грижи за некој што го сака, или човек што со години работи на нешто што го смета за вредно, иако таа работа му носи бројни неуспеси и разочарувања. Тие луѓе можеби не се среќни во одредени моменти, но тоа не значи дека нивниот живот нема смисла. Проблемот со современото сфаќање за среќата е во тоа што нè убедува дека чувството на непријатност е доказ оти сме направиле погрешен избор; затоа, секогаш кога ќе престанеме да се чувствуваме добро, се обидуваме да ги промениме работата, партнерите или животните околности. Смислата е поинаква. Таа подразбира дека имаме однос кон сопствениот живот и дека разбираме зошто нешто ни е вредно – дури и кога тоа бара вложување труд, жртвување или поднесување неизвесност. До ова сознание не доаѓаме преку туѓи рецепти за исполнет живот, туку преку преиспитување на она што навистина ни е важно: до кој степен нашите желби се производ на очекувањата на другите луѓе и дали сме подготвени да живееме во согласност со одлуките што ги носиме. Зашто, на крајот на краиштата, не можеме да го ставиме животот „на пауза“ сè додека не станеме среќни. Животот се одвива токму сега, со сите свои ограничувања, а прашањето е што ние ќе направиме со него.
Во љубовта и односите меѓу сопружниците/партнерите, како најреално да го избереме партнерот?
– Мислам дека прв проблем е тоа што повеќето луѓе избираат партнер обидувајќи се да најдат личност која ќе се вклопи во нивната фантазија за љубовта, притоа знаејќи многу малку за сопствените потреби и за причините поради кои некој им е привлечен. Не се вљубуваме случајно, иако често ни се чини дека тука е вмешана некаква магична хемија. Она што нè привлекува, генерално, е поврзано со нашата историја, искуствата од примарното семејство, начинот на кој ја сфаќаме блискоста и она што другата личност го симболизира во нашиот психички систем. Токму затоа некои луѓе постојано избираат партнери кои треба да се спасуваат, некои бираат партнери пред кои постојано мораат да се докажуваат, а некои избираат емоционално недостапни партнери – при што целиот нивен живот се претвора во обид конечно да добијат љубов од некој што ги потсетува на важна личност од нивното детство. Проблемот настанува кога таквата динамика ќе ја наречеме љубов и ќе поверуваме дека интензитетот на чувството е доказ оти сме го пронашле вистинскиот партнер.
За реален избор, потребно е да ја запознаеме личноста надвор од рамките на нашите сопствени проекции – да ги разбереме нејзините вредности, начинот на кој презема одговорност, каков однос сака да има со своето семејство, како се однесува кога е незадоволна, како и дали имаме слични сфаќања за заедничкиот живот. Не мора да бидеме исти, ниту пак е тоа пожелно, но големите разлики во суштинските вредности ретко можат да се надминат преку компромис; бидејќи компромисот подразбира усогласување околу нешто што е прифатливо за двете страни. Затоа би рекол дека добриот избор на партнер започнува со сериозно запознавање на самиот себе, а потоа и со подготвеност да ја видиме другата личност онаква каква што навистина е, наместо да бараме од неа конечно да го поправи она што нам некогаш ни недостасувало.
Често се мешаат љубов и заљубеност. Зошто?
– Бидејќи пораснавме со сфаќањето дека љубовта е, пред сè, чувство – и тоа чувство треба да биде силно, возбудливо и постојано присутно. Филмовите, литературата и популарната култура долго време ни ја пласираат идејата дека еден ден ќе сретнеме некој што целосно ќе нè разбере, ќе го пополни она што ни недостасува и ќе направи никогаш повеќе да не бидеме осамени. Вљубувањето совршено се вклопува во ова сценарио, бидејќи во таа фаза другата личност сè уште не сме ја запознале реално. Во неа ги проектираме сопствените потреби, очекувања и фантазии, па често се вљубуваме токму во можноста, преку таа личност, конечно да го доживееме она што претходно ни било ускратено. Токму затоа вљубувањето може да биде толку интензивно – бидејќи другата личност во тој момент има исклучително важна психолошка функција.
Меѓутоа, со текот на времето почнуваме да ја запознаваме вистинската личност – нејзините навики, слабости, различните потреби и вредности – и тогаш многу често се јавува разочарување, кое го толкуваме како исчезнување на љубовта. Сметам дека токму тука лежи најголемата забуна. Всушност, љубовта може да започне дури откако заљубеноста ќе ја изгуби својата идеализирана слика за другиот, бидејќи дури тогаш тогаш имаме можност навистина да ја видиме личноста со која живееме. Љубовта подразбира способност да се грижиме за другиот, да го почитуваме и да останеме присутни во врската дури и тогаш кога не чувствуваме некоја посебна возбуда. Таа бара вложување труд, но и способност да се усогласат различните потреби, без притоа да се обидуваме да ја обликуваме другата личност според сопствените фантазии. Заљубувањето често ни открива многу повеќе за нас самите отколку за личноста во која сме вљубени, додека љубовта се развива преку запознавање на другиот и прифаќање на фактот дека тој не постои само за да прави да се чувствуваме добро во секој момент.
Може ли во успехот на односот меѓу двајца, клучно значење да има третата страна – некој како психотерапевтот кој ги советува, помирува, работи со нив?
– Тој може да помогне, понекогаш и многу, но не може да ја преземе одговорноста за врската наместо луѓето што се во неа. Често постои погрешно очекување од психотерапијата – дека терапевтот ќе одреди кој е во право, кој греши и што треба да промени другата личност за врската повторно да функционира. Во работата со парови, целта не е терапевтот да стане судија, ниту пак да го научи партнерот како да се справи со другиот, туку да им помогне на луѓето да ги разберат обрасците што заеднички ги одржуваат, очекувањата за кои не зборувале и разликите што со години се обидувале да ги игнорираат. Често се случува двајцата партнери да имаат сосема разбирливи потреби, но секој од нив очекува другиот да го гледа светот на ист начин како него; тогаш секој конфликт станува доказ за нечија себичност или недостаток на љубов. Терапевтот може да им помогне на луѓето да почнат да слушаат што им зборува другиот, да го препознаат сопствениот придонес кон проблемите и да одлучат што сакаат да прават со врската. Сепак, постојат ситуации во кои разликите во вредностите се толку големи, или довербата е толку нарушена, што продолжувањето на врската можеби веќе не е добар избор. Во такви случаи, успехот на терапијата не мора да значи помирување, туку способност да се донесе промислена одлука и да се постапи одговорно кон другиот. Љубовта не може да се создаде преку стручни совети, исто како што ни одговорноста не може да се наметне однадвор. Терапевтот може да помогне да се отвори можност за поинакво разбирање, но двајцата поединци мораат сами да одлучат дали сакаат и дали можат да изградат врска.
Во однос на родителството и воспитувањето деца, како треба да се пристапи кон генерацискиот јаз меѓу родителите и децата; треба ли комплетно да ги разбереме идните генерации и може ли и тие нас да не разберат?
– Мислам дека родителите денес често прават грешка обидувајќи се да бидат пријатели со своите деца, верувајќи дека на тој начин ќе го избегнат генерацискиот јаз и ќе воспостават однос без конфликти. Меѓутоа, детето веќе има пријатели, додека родителот има поинаква одговорност: да му помогне на детето да го разбере светот, да изгради сопствени вредности и да научи да живее со фактот дека не може секогаш да го добие она што го сака. Генерацискиот јаз е нормална појава, бидејќи децата растат во општество што се разликува од она во кое растеле нивните родители; следствено, тие имаат различни искуства, јазик, интереси и начини на сфаќање на реалноста. Не е неопходно родителот целосно да ја разбира секоја нова технологија, социјална мрежа или форма на комуникација што ја користи неговото дете, но секако треба да покажува интерес за светот во кој детето живее. Многу поголем проблем настанува кога родителите, поради чувство на вина, замор или страв дека детето нема да ги сака, почнуваат да се откажуваат од воспитувањето.
Тогаш, секое детско незадоволство се доживува како доказ за неуспех на родителите, па затоа постојано му се попушта, а детето постепено добива впечаток дека светот треба да се прилагоди на неговите желби. За жал, светот не функционира така. Детето мора да научи да ја поднесува фрустрацијата, да чека, да се соочува со последиците од своите постапки и да разбере дека и другите луѓе имаат потреби, кои се исто толку легитимни како и неговите сопствени. Ова не се постигнува ниту преку заплашување, ниту преку бескрајни преговори за секоја ситница, туку преку однос во кој има топлина, доследност и јасни очекувања. Децата не мора да се согласуваат со своите родители за да ги почитуваат, исто како што родителите не мора да ја разберат секоја одлука на своето дете за да останат заинтересирани за неговиот живот. Поважно е да се зачува можноста за разговор, отколку да се обидуваат да се отстранат сите разлики меѓу генерациите.
“Родителството е трансмисија на вредности”, ќе посочите во еден разговор. Може ли родителот растен во едно време да ги пренесе своите вредности на дете растено во денешно време и како се постигнува тоа?
– Се разбира дека може, но прво треба да се запраша кои вредности навистина сака да ги пренесе и дали самиот ги живее. Децата учат многу повеќе од начинот на кој се однесуваат нивните родители, отколку од она што тие го зборуваат. Затоа, прилично е бесмислено да го учиме детето на чесност додека тоа нè слуша како секојдневно се фалиме дека сме измамиле некого; или да го учиме да ги почитува другите додека ние ги понижуваме луѓето околу нас; или пак да го цени образованието додека самите покажуваме презир кон знаењето. Ова е особено видливо денес, бидејќи живееме во општество кое декларативно промовира емпатија, образование и одговорност, а честопати наградува сосема поинакво однесување. Детето многу брзо забележува дека луѓето кои имаат најмногу пари или општествено влијание не се нужно и најобразовани или најодговорни, па затоа со право се прашува зошто би се трудело да развие квалитети што општеството не ги наградува. Тука родителот мора да покаже дека вредностите имаат смисла независно од нивната моментална корисност, но истовремено мора и да прифати дека детето нема засекогаш да остане продолжение на неговите сопствени убедувања. Пренесувањето вредности не значи создавање копија од самите себе. Родителот треба да му помогне на детето да разбере зошто одредено однесување е исправно, да научи да размислува и постепено да гради свој однос кон светот. Ова понекогаш ќе значи дека детето ќе отфрли одредени родителски вредности, што не мора да претставува неуспех во воспитувањето. Напротив, способноста да размислуваме поинаку од нашите родители – притоа сепак разбирајќи ја нивната позиција и зачувувајќи го односот со нив – може да биде знак дека навистина сме изградиле сопствена личност. Во таа смисла, родителството е еден од ретките односи во кои успехот подразбира дека другата личност станува доволно независна, така што повеќе нема потреба од нас на истиот начин како порано.
